NINA’S NOTIES 

L’art pour l’argent?

Het speelde al een tijdje in mijn hoofd. Hoe kan ik een column schrijven over de relatie tussen kunst en kapitalisme? Het leek me op het eerste oog een complexe uitdaging. 

Dat is toch geen combinatie? Kunst staat toch tegenover markt en kapitalisme? En is júist idealistisch en vrijgevochten van consumentisme? Ik zat erin vast en was naarstig op zoek naar mogelijke thema’s, tentoonstellingen en andere oplossingen om het toch tot een fatsoenlijk stuk te brengen.

Echter, ik ontdekte dat de twee thema’s meer met elkaar verbonden zijn dan ik dacht! Ik zocht waar ik niet zoeken moest, te moeilijk en te ver. Kunst en reclame zijn verweven. Kunst is inherent reclame. In onze aardig kapitalistische samenleving kan het dus niet los van elkaar gedacht worden. Dit moet ik uitleggen. Het vraagt enige toelichting.

Door: Nina Spa

Dwalend door de straten van het ontwakende centrum van Utrecht, al onderweg naar mijn werk, verbaas ik me. Ik verbaas me over de beelden; de beelden en teksten op posters en ramen van nog donkere, slapende winkels. Wat is er toch veel creativiteit nodig om telkens iets nieuws te verzinnen. Van gekkigheid weet men soms niets beters te verzinnen, dan verheven vrouwen, die als engelen uit de hemel afdalen, om een AXE-deodorant te verkopen. Met als doel de aandacht van niet-denkende mannelijke consumenten te trekken.

Reclame wil zich verkopen aan de onbevangen bewonderaar; net als kunst.

Na de werkdag open ik mijn brievenbus en tref daar mijn proefabonnement op Dagblad Trouw aan. Het is het zaterdagnummer. Deze week in het teken van het 75-jarig bestaan van mijn favoriete krant. Op de voorkant is een illustratie te zien. Het doet me ergens aan denken, maar plaatsen kan ik het (nog) niet. Het is een kleurig ontwerp, met verschillende strakke, minimalistische figuren.

Ik sta ernaar te kijken en vergeet haast dat ik de deur open heb laten staan. Ik ontwaak weer in de werkelijkheid en ga naar boven toe.

Snel zocht ik de illustrator op. Het werk op de voorpagina bleek van ene Maus Bullhorst, jonge illustrator, te zijn. Het deed denken aan Joost Swarte; bekend striptekenaar en affiche ontwerper. De tekenaar ‘Maus Baus’ liet zich inspireren door o.a.  Magritte, Arntz en ook Swarte. Mijn eerste verbinding tussen kunst en reclame had ik daarmee zojuist gevonden. Dit was nog maar een begin.

Voor een etalage van de kunst pop-up-store nabij de universiteit, werd ik een aantal dagen later tot stilstand gebracht. Ik werd geconfronteerd met kunstwerken waarin de kunstenaar à la Warhol, de kapitalistische wereld in de vorm van producten afbeeldt en het consumentisme weergeeft. Verschillende conservenblikken artisjok spraken tot verbeelding. Net als Warhol, nu te zien in het Drents Museum, gebruikt de kunstenaar bestaande (kranten)foto’s die hij op een nieuwe manier onder de aandacht brengt. Door stil te staan bij het alledaagse, het gewone, stelt de kunstenaar vragen. In dit geval bij de kapitalistische reclamedenkwereld.

Bij de Luthertentoonstelling in het Centraal Museum in Utrecht, leerde ik dat reclame van alle tijden is. Zelfs Luther propageerde door zich als zwaan af te laten beelden. Hiermee verwees hij naar een eerdere collega-hervormer; Johannes Hus genaamd. Het schilderij kan gezien worden als een scherpe tactische vorm van reclame: hij wilde zichzelf als het ware ‘verkopen’ om medestanders te vinden en populairder te worden. De afbeelding van de zwaan is zelfs tot symbool van het Lutheranisme verheven. Wat kunst als reclame niet allemaal teweeg kan brengen, zeg!

Tijdens de affiches tentoonstelling over de Jaarbeurs in Utrecht en in het Stedelijk Museum in Breda, werd ik verwonderd door de inherente relatie tussen kunst, kapitalisme en reclame. Posters, folders en andere reclamevormen waren belangrijk werk voor kunstenaars van alle tijden. Het kwam vaker terug dan ik ooit had kunnen bedenken.

Het hoogtepunt in mijn zoektocht was het bezoek aan de tentoonstelling in Assen, het Drents Museum. The American Dream toont een overzicht van werk van het Amerikaans Realisme (1945-1965). Deze kunst laat het dagelijks leven van de gewone mens zien. Het kapitalisme bracht niet alleen succes en rijkdom; armoede, eenzaamheid en criminaliteit zijn een logisch gevolg. De kunstenaars geven een eigen visie op het leven in het kapitalistische en ‘consumentalistische’ Amerika.

Ach, ook reclame mag me tot verwondering brengen. Misschien moeten we reclame meer waarderen en ook de schoonheid ervan inzien. Reclame kan iets met je doen, net als kunst. Veel kunstenaars maken gebruik van beeldtaal, die ze ontlenen aan reclame. Dan ligt het voor de hand ook reclame zelf eens te bekijken als een kunstobject en je hierdoor te laten verwonderen?

Wat Luther, Joost Swarte, dagblad Trouw en Andy Warhol gemeen hebben, is dat het laat zien dat kunst, reclame en kapitalisme meer met elkaar gemeen hebben dan ik dacht; én van alle tijden is. Hoewel reclame soms ontzettend kan irriteren, je op de huid kan werken en je het liefst zou willen ontwijken, is het eigenlijk best de moeite waard om soms eens wat verder te kijken.

‘Ik pleit ervoor reclame te (her)ontdekken als kunst.’

Ik pleit ervoor reclame te (her)ontdekken als kunst. Reclame mag gezien worden als een manier om kunst onder de ‘gewone’ man te brengen. Kunst is een subjectieve expressie van de mens, die de verbeelding en/of gevoelens van de kunstenaar op een creatieve manier overbrengt.  Ook bij de waarnemer roept het gevoelens en verbeelding op. Reclame-uitingen zijn ook in veel gevallen een expressie om de waarnemer (nu: consument) een gevoel of verbeelding op te laten roepen.

Schuilt hier wellicht een vorm van Bildung in? Reclame als manier om de wereld te begrijpen, en vragen te stellen bij het dagelijkse?

 

 

Categorieën: column