ESSAY

Opgevoed door een sanyassin

De man uit mijn jeugdjaren is tegenwoordig een Netflix-sensatie. Nu Osho onthuld wordt in de documentaireserie ‘Wild, Wild Country’ en daardoor in de media herleeft, lijkt het alsof ik Osho moet herdefiniëren, alsof ik met mijn volwassenebrein hem opnieuw moet gaan zien. Niet als de man die hij voor mijn vader was en mede mijn opvoeding heeft bepaald, maar als de man die beschuldigd wordt van machtsmisbruik, aan de valium zat en wordt neergezet als seksgoeroe. Moet ik gaan nadenken over wat ik zelf nou vind van goeroes, van spiritueel leiders en de verhouding leraar-leerling. En vind ik daar eigenlijk wel wat van? Ik ben gaan overpeinzen wat ik voelde bij de nieuwe situatie die zich voor mijn netvlies voordeed.

Door: Roanne van Baren

Jaren was de figuur Osho enkel een samenraapsel van verhalen die mijn vader vertelde en mijn verbeelding. Mijn vader vertelde hoe hij in aanraking kwam met zijn geschriften, hoe hij besloot naar India te gaan en vervolgens een sanyassin werd. De manier waarop mijn vader het verhaal vertelde, keer op keer, was een odyssee door de menselijke psyche. Hoe mijn vader depressieve gevoelens had en zijn draai niet in de kapitalistische westerse maatschappij kon vinden, hoe hij door de meditaties en mensen met dezelfde insteek om zich heen, bevrijd kon worden van zijn lijden. Hij was jong en hij wilde wat. De man die dit alles mogelijk maakte voor hem, was een mysterie voor mij. Ik zag zijn hypnotiserende blik op de achterkant van boeken in mijn vaders huis, zag hem terug in de toegekende naam van mijn vader en het rode gewaad dat papa ooit droeg. Het was iets mystieks wat zich in mijn verbeelding bevond. Om mij heen wist nauwelijks iemand van zijn bestaan af, enkel een paar mensen die in de jaren 50 of 60 geboren waren of de mensen van mijn leeftijd die zich in spiritualiteit en tantra gingen verdiepen. Daarmee bestond de man met de grijze baard, Osho genaamd, voornamelijk in het verhaal van de man die voor mijn vader doorging en de levenswijsheden die vervolgens bij mij terecht kwamen.

Bevrijding van de morele dwang van ‘doe maar normaal, dan ben je al gek genoeg’

De belangrijkste les die ik heb geleerd van mijn vaderfiguur is ‘het leven zien als een spel’. De westerse mens moet zich bevrijden van burgerlijkheid. De morele dwang van ‘doe maar normaal, dan ben je al gek genoeg’ houdt de westerse mens gevangen. We kunnen echter vrijheid ervaren in het vieren van het dierlijke en menselijke. Samen leven met elkaar in de natuur, fysiek en creatief bezig zijn en naar binnen keren om contact te maken met je eigen kern. We moeten onszelf niet censureren, maar de emoties en driften die in het menselijke lichaam zitten eruit gooien, om onszelf te kunnen bevrijden van de identificatie met ons ego. Die emoties en driften schreeuwen om doorleeft te worden, om niet onderdrukt te worden. Want dat onderdrukken zorgt voor vervreemding van het zelf, eveneens als het verwijdert zijn van de natuur en de ander. Dat is wat mijn opvoeder door de jaren heen verkondigd heeft. De levenslessen die hij heeft doorleeft en doorgeeft zijn betekenisvol voor mij. Een groot deel daarvan heb ik te danken aan dat wat Osho mijn vader heeft aangereikt.

Wat ‘Wild, Wild Country’ en de krantenartikelen die daarop verschijnen, mij tonen is een ander beeld of misschien een ander gevoel. Osho wordt neergezet als een man met een kwaadaardige kant. Casper Luckerhof beschrijft in zijn artikel in het weekendonderdeel van de Trouw ‘Letter&Geest’, hoe de relatie tussen leraar en leerling in de Oosterse spiritualiteit gedoomd is te mislukken. Deze relatie is in den beginnen gebaseerd op ongelijkheid en zal daarmee resulteren in machtsmisbruik vanaf de kant van de leraar. Deze analyse doet mij aan als een westerse beoordeling van iets dat tot het oosten toebehoort. Het is moeilijk om vanuit een ander gedachtegoed iets te beoordelen dat niet op dezelfde waarden berust. In het westen is het liberalisme al een tijdje leidend. Daarmee zijn waardes als vrijheid, economisch zelfstandig zijn en gelijke kansen hebben de belangrijkste pijlers van de samenleving, wat maakt dat een leraar-leerling relatie in de spiritualiteit in den beginnen al wordt gewantrouwd. Terwijl de notie vrijheid in het oosten niet op dezelfde manier gehanteerd wordt. Bevrijding wordt door Osho eveneens nagestreefd, maar die vrijheid kent een andere invulling. Waar in het westen economische zelfstandigheid een teken van vrijheid is, ziet Osho vrijheid als het loskomen van de identificatie met het ‘ego’. De mogelijkheid daartoe ligt in de relatie met een persoon die die staat al bereikt heeft en kan niet geheel zelfstandig bereikt worden zoals die zelfstandigheid wel gewaardeerd wordt in het westen. Waar in het westen wordt gestreefd naar vrijheid in gelijkheid ten opzichte van elkaar, kent het oosten een traditie waarin de mogelijkheid tot vrijheid ligt in het aangaan van een ongelijke relatie.

Echter is het twijfelachtig of de westerse waarden van vrijheid en gelijkheid daadwerkelijk worden nageleefd en machtsmisbruik afwezig is. Misschien toont de leraar-leerling relatie in sommige gevallen een zichtbaar machtsmisbruik, een zichtbaarder machtsmisbruik dan dat wij in onze westerse samenleving kunnen onderscheiden. Dat betekent niet dat het westen ondanks de waarde van gelijkheid geen ongelijkheid en machtsmisbruik kent. We zien juist een groeiende ongelijkheid in economische zin en rijken die zich steeds rijker wanen. Als westerlingen zouden we voordat we waarden van andere tradities afschrijven op basis van mogelijke aanwezigheid van machtsmisbruik, kunnen kijken naar de tekortkomingen van onze eigen waarden en de aanwezigheid van machtsmisbruik. Dat wil niet zeggen dat een kritische analyse van andere waarden niet is toegestaan, maar dat een westerse benadering vanuit de waardes die wij bezitten niet altijd gewenst of altijd eerlijk is. Dat we ondanks de verwijten richting de figuur Osho nog steeds kunnen kijken naar de manier van leven die hij behelst. Een manier van leven die vrijheid op een andere manier interpreteert en de weg daarnaartoe anders invult. Misschien kunnen we juist iets leren van deze levensvisie.

Een leraar-leerling relatie wordt in den beginnen al gewantrouwd.

In Tegenlicht documentaire ‘compassie als oplossing volgens George Manbiot’ beargumenteerde Manbiot dat we een nieuw narratief met elkaar moeten construeren. Om zo de neoliberale waardes van vrije markts-denken die lang gevierd zijn, maar voornamelijk tot vervreemding heeft geleid, te verplaatsen voor nieuwe waardes die we nu van belang achten. Neoliberalisme heeft ons vervreemd van onszelf, de mensen om ons heen en de aarde waar we opleven, stelt Manbiot. In zijn onderzoek naar inheemse stammen die van hun land ontheemd werden, ziet hij dat de mensen dezelfde verschijnselen van depressie vertonen als de mensen in het westen. Doordat wij niet meer samenleven met de natuur en de mensen om ons heen, op individueel gewin uit zijn, missen we samenhorigheid en voelen we een diepgevoel van depressie en ontheemd zijn. We denken in verhalen, stelt Manbiot, en een nieuw verhaal creëren zou onze wereld van nu meer gemeenschapszin kunnen geven.

Zoals de verhalen van mijn vader, Netflix, artikelen in de krant en de boeken van Osho zelf tonen, lijkt het idee van Osho tot één van de mogelijkheden te behoren. Zijn ideeën van bevrijding van burgerlijkheid verbond duizenden mensen alleen al in Nederland. In communes werd geleefd, werd gezocht naar compassie en verbondenheid, naar een leven los van de geconstrueerde sociale norm. Nu hoeven we niet met zijn allen massaal onze conservatieve overblijfselen weg te gooien en ons te begeven in de controversiëlere gedachtes over reïncarnatie, vrije seks en leraar-leerling relaties, maar kunnen we kijken wat we wel kunnen leren van de verhalen die Osho vertelde. Over hoe de mens zich zou kunnen bevrijden door emoties en driften toe te staan in plaats zichzelf te censureren, door weer samen te gaan leven met zichzelf, anderen en de natuur. We zouden ons kunnen laten inspireren door de levenslessen en methodes die Osho hanteerde om vrijheid te kunnen ervaren om zo een nieuw narratief te construeren. Desondanks de negatieve kanten die de documentaire ‘Wild, Wild Country’ laat zien over de Osho-beweging, denk ik dat het interessant kan zijn om de waardevolle aspecten van Osho’s leer te beschouwen voordat deze wordt afgeschreven op de aanwezigheid van machtsmisbruik. Osho is voor mij niet meer de mystieke man uit mijn jeugdjaren, maar laat wel een mogelijkheid tot een andere invulling van vrijheid zien die naar mijn inzicht een nieuw narratief toont. Een narratief waarin samenleven met het aanwezige kan opleven.

 

Categorieën: column