NINA’S NOTIES 

Zucht naar stilstand

Het is al donker en gedrapeerd in een wollen sjaal en met warme wanten om mijn koude handen stap ik op. De gemene winterse wind snijdt een klein beetje in mijn wangen. Op mijn fiets sjees ik langs de grachten. De niet altijd even mooie verlichting schittert in de bomen. Etalages voorzien van de nodige versiersels en sale-posters, doen een beroep op mijn zintuigen. Ze schreeuwen om een reactie. Ik ben onderweg naar huis op één van de donkerste dagen.

Ik stap thuis binnen; nog eens ontsteek ik de derde adventskaars. Een waar ‘Proust-momentje’ dient zich aan. Herinneringen komen boven. Deze periode van het jaar staat voor mij voor een periode van contemplatie. De laatste weken voor een nieuw begin waarin we stil mogen staan. Een moment van bezinning. Het aansteken van de kaars brengt me terug het verleden in. Terug op de lagere school, voor de haard bij mijn opa en oma of gewoon bij mijn ouders thuis. Herinneringen die ik koester.

Door: Nina Spa

Ik kwam thuis met de eerste indrukken nog op mijn netvlies van de tentoonstelling in het Centraal Museum; mijn werkdomein voor de komende tijd. Ik had de tentoonstelling gezien over de Italiaan Caravaggio en zijn Utrechtse volgelingen. De volgende dag zou de koning deze uitzonderlijke tentoonstelling openen. Het was bijzonder om achter de schermen te zien hoe de medewerkers van het museum als enthousiaste kinderen bezig waren met wat komen zou. De tentoonstelling was als de komst van de Sint. Vol verwachting klopten de harten gevuld met liefde voor kunst. De spanning en sensatie was voelbaar; en lichtelijk aanstekelijk.

De tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’ beloofde een zeer bijzondere tentoonstelling te worden en brengt het Rome van begin zeventiende eeuw naar onze stad. De tentoonstelling bevat ‘De graflegging van Christus’ en de ‘Medusa’ en zijn bij zeer hoge uitzondering in bruikleen regelrecht uit het Vaticaan.

‘Alsof we binnen stapten in de donkere eeuwen van vóór de vooruitgang.’

Samen met een collega nam ik een kijkje. Het eerste dat me trof toen we in de ruimte traden, was hoe de ruimte passend was gemaakt bij de werken. De kleuren op de wanden waren zoals ze moesten zijn. Ik werd teruggezogen in de tijd. De warme donkere bruintinten creëerden het gevoel alsof ik zelf aanwezig was in een scene uit een ‘caravaggistisch’ schilderij. Het was als een donkere met kaarslicht verlichte ruimte, die zo uit één van de scènes van zijn schilderijen tevoorschijn gekomen was. Alsof we binnenstapten in de donkere eeuwen van vóór de vooruitgang.

De tentoonstelling toont de internationale invloed van de revolutionaire meester Caravaggio. Drie Utrechters vertrokken naar Italië om te leren over hun Italiaanse idool. Caravaggio vernieuwde de schilderkunst met zijn realisme, gebruik van donkerte en licht en zijn gevoel voor drama. Opvallend is dat de schilderijen van de drie Utrechters toch zo herkenbaar Hollands zijn. Ze voerden zijn realisme nog meer door.

Het werd een uitdaging voor de Utrechters om een zo waar mogelijke weergave van de werkelijkheid te tonen. De thema’s laten de aardsheid, de echtheid en de ware mens zien. Lelijkheid, donkerte en ongemak worden niet uit de weg gegaan. Het realisme kwam tot uiting in stijl en techniek, maar ook in onderwerp. Knollen van neuzen, zwarte tanden, lelijke baby’s, oude vrouwtjes en vieze nagels mogen er gewoon zijn.

Ik maakte sprongen van eeuwen. Eeuwen van ontwikkeling, groei, commercie, de wereld veroveren en van ‘vooruitgang’. Nog geen week later stond ik in het Van Gogh museum in Amsterdam. Niet eerder bezocht ik het museum over deze van origine Brabander.

‘De thema’s laten de aardsheid, de echtheid en de ware mens zien.’

In het museum kwam ik in aanraking met de gevolgen die de vooruitgang ook konden brengen. Ik zag aan de kunstwerken hoe de gevolgen van de Verlichting tot uiting kwamen in zijn ervaring van de wereld. Vincent van Gogh sloeg op de vlucht naar het Franse platteland. Een vlucht uit de veelheid en complexiteit van de groeiende en ontwikkelende maatschappij. Hij zocht naar primitivisme, eenvoud en rust. Van Gogh’s fascinatie voor Japan is dan ook niet zonder reden. Eerst kopieerde hij Japanse technieken en iconografische elementen, later was de primitieve stijl onderdeel van zijn eigen stijl. De invloed van de Japanse prent maakte zijn werk eenvoudiger.

Van Gogh kan gezien worden als een personificatie van de gevolgen van de verstedelijking en industrialisering, die na de middeleeuwen de samenleving raakten. Meerdere tijdgenoten, te denken aan bijvoorbeeld Paul Gauguin (nu ook te zien in het Van Gogh museum), maakten deze beweging op zoek naar contemplatie, stilstand en de essentie van het bestaan. Weg van de beschaving op zoek naar zichzelf. Ze deden letterlijk afstand van de opkomende consumptiemaatschappij. Het was simpelweg teveel.

We kunnen ons afvragen of de Verlichting, met de bijbehorende vooruitgang, uitsluitend een positieve ontwikkeling is geweest. Kent deze ontwikkeling niet ook een schaduwzijde, die we niet altijd onder ogen (willen of durven) zien? Met de komst van beschaving en groei, deden ook concurrentie, prestatie en stress hun intrede. Is vooruitgang iets dat we altijd moeten nastreven? Was de mens, en daarmee de samenleving, al wel toe aan deze nieuwe complexiteit?

Wellicht is het terugkeren naar rust en eenvoud juist ook als een vooruitgang voor de huidige mens. De Middeleeuwen, de jaren die Caravaggio achter zich liet, zijn in mijn ogen meer dan een periode van achteruitgang, meer dan een intermezzo en meer dan een periode van stagnatie. De Middeleeuwen waren niet enkel en alleen ‘donker’.

‘Was de mens, en daarmee de samenleving, al wel toe aan deze nieuwe complexiteit?

De wind gaat wat liggen en ik zet nog eens aan. Weer rijd ik op mijn fiets naar huis. Het rood brandende stoplicht brengt mij tot stilstand. Ik maak een pas op de plaats. Gelukkig. De duisternis doet pas juist zijn intrede. Het is nu tijd voor contemplatie en stilstaan. Commercie schreeuwt in mijn oren en verblinden mijn ogen. Ik zucht eens diep. Een zucht naar stilstand. Eigenlijk verlang ik diep naar de donkere dagen.

 

 

Categorieën: column